O Maškarthemutno dive e seminaripasko vash e viktime taro Holokausto

Avdive amen oficijalno seras e šov milionura mudarde Židovon, numaj vi e milionura viktime katar aver persekutirime komunitetura - maškar lende e Rroma, savengo dukh ačhilo ande sumnali deš berša.

 

E historičara anen godi kaj o genocido mamuj e Rroma - butivar akhardo Porajmos vaj Murdaripen katar e Rroma - sasa integralno kotor katar e Nacistikane rasistikani politika. E estimacie pala o numero e mudarde Rromengo si maškar 220.000 thaj 500.000 manuša, a varesave roditora phenen vi maj but katar dopash miliono viktime.

 

O Nacistikano režimo thaj leske alianse mudarde e Romen ande sasti Evropa - ande meripnaske logora, ande bare puškaimata thaj ande deportacije ande na-manušikane kondicije.

 

And-o Auschwitz-Birkenau, kerdăs pes jekh specialo "cigano familiăqo lageri" (Zigeunerlager), and-o savo sas phandade karing 23.000 rroma; maj cerra 19,000 lendar sas mudarde. I raći maškar o 2-to thaj o 3-to Avgusto 1944-to berś, paśe 3000 Rroma – murśa, źene thaj ćhave – sas ingerde ande gasoske kamere thaj mudarde ande jekh dives.

 

Desave ezera manusha mule pe teritorija e purane NDH-esko, ano kampo Jasenovac. E avdiveskere ginavipa si paše 83.000 viktime, maškar save pobuter taro 16.000 si Roma – paše i sasti romani komuniteta ki rig.

 

Speciàlo tragìko kotor e dukhipnasqo e Rromenqo si phandlo e Rumuniaça, kaj o pro-nacistikano rezìmo Ion Antonesku deportisardăs buteder desar 25.000 Rromen anθ-e kampia and-o okupime regiòn Transnistria. Ande kondicie e bokheske, e nasvalimaske thaj e zorake butjake, ginavel pes kaj maj cerra 11.000 dži ko 20.000 deportirime Rroma xasarde piro trajo odothe.

 

Ande okupirime Polska, ande Sovjetsko Unia, numaj vi ande Srbija thaj ande aver kotora katar o Balkano, e Nacistura thaj e lokalno kolaboracionistikane autoritetura mudarde desave milje Rromen po than - bizo varesavo proceso, butivar pe gavake agor vaj ande šuma, kote so sas prahome ande masovne grobija.

Ko intervju e Telegraf portalesko, historičaro Dr. Nikola Marković taro Niš, savo kerela studija bašo genocido upral o Roma, vakerel kaj i memorija taro romane viktime si importantno na numa sebepi so nakhlo, numa thaj sebepi avdiveskere pharipa.

Kobor amen čačes źanas pal-e dukh e rromenqi anθ-o Holokausto?

 

“Maj avdive isi amen solidno džanglipaske ginavipa - kaj maškar 220.000 dži ko 500.000 Roma sine mudarde ko vakti taro Holokausti – o generalno publika panda but cikne džanela bašo odova. Ko lungo vahti, sine paše ekskluzivno bašo evrejsko viktime, dži kote o Porajmos ačhilo ko margine taro siklipeske lila thaj komemoracie”, mothovela o Dr. Marković.

 

Kaj sas e maj bare romane dukha?

 

"Amen registrisaras e majbare viktime and-o Auschwitz-Birkenau, kaj paśe i sasti komunitèta savi sas ingerdi othe sas mudardi and-o jekh specialo kampo vaś e Rroma. Palo odova anθ-o kampo Jasenovac, anθ-e deportàcie anθ-i Transnistria telal i Rumuniaqi administracia, sar vi anθ-e bute puśkaimata anθ-i sasti okupirime Est-Europa thaj anθ-o Balkano. Anθ-e varesave regiùne, sar so si e NDH-esqe manuśa, sas paśe sa e Rroma xasardo."

 

Sostar si importantno avdive te sikavolpe e romane viktimia?

 

“Soske siton duj droma bidikhle - sine odola taro genocidi, a palo odova sine bisterde dekadasa. Avdive, kana ani Evropa amen pale jekh drom arakha o vazdipe e xolipasko vakeripe, konspiraciake teorie thaj putardo rasizmo, mashkar lende anticiganizmo, memoria e romane viktimengo kotar o Holokausto avela puchipe e moderne maripnasko vash manushikane hakaya”, mothavgya o Dr. Marggković.

 

Duj komemorativne data – jekh mesažo

 

Paše katar o 27-to januari, savo sas kerdo katar e rezolucija katar o Generalno Asambleja katar o FN ando 2005-to berš sar Internacionalno Dives katar e Memoracija pala e Viktime katar o Holokausto, o 2-to Avgusto si festuime vi ande Evropa – Evropako Romano Holokaustosko Memorijako Dives, ande memorija pala e likvidacija katar o Romano kampo ande Auschwitz ando 1944-to berš.

 

"Odola duj data nane averčhande paramiče," vakerel o Dr. Marković. "Von den amen godĭ kaj o Holokausto sas jekh sistematikano projèkto te xasarel pes saste manuśa thaj grupe - Řomen, Rroma, manuśa saven si disabiliteto, politikane oponènturǎ, LGBT manuśa. Te bistrel pes ke jekh na ćhudel averen - kontra, kodo aźutil amen te xatǎras sar o xoli nakhela lokhes e granice."

 

 

I memoria sar obligacia, na sar forma

 

Dži kote o numero taro dživdine dživdipa taro Holokausto džal maj cikno berš palo berš, institucije, organizacije thaj Romane komunitetija ki sasti Evropa kerena buti te arakhen i memorija prekal edukacija, arto, dokumentarno filmora thaj publikane komemoracije.

 

Ko vakti kana e historikane faktia si relativizirime thaj e konspiraciake teorie buxljaren pes majsig desar patjavne informacie, o Internacionalno Dives vash o Holokausto thaj i memoria e Porajmoske nane numaj ritualo, numaj jekh arakhipnaskoro than kote shaj te ingrel e kombinàcia e xoliaki, propagandaki thaj o ćućipe e majoritetosqo.

 

“Maj pharo momenti si kana gndinaja kaj vareso asavko našti te kerel pe pale”, konkludirinel o Dr. Marković. "O Holocaust sikavela amen ekzaktno opruno: kaj o kriminalo si šajipe kote so o manuša si čhudine taro piro manušikanipa. Thaj o devlipe te bisterel pe - sar e Roma thaj sa e javera viktime - si amari majzurali defencia mamuj i historija te repetirinel pes."

 

O.V.